Mahmud Abbasın Kiprə səfəri İsrail-Fələstin münaqişəsi ilə yanaşı, Şərqi Aralıq dənizindəki geosiyasi rəqabət, Türkiyənin regional maraqları və Azərbaycanın xarici siyasət balansı baxımından da diqqət çəkir.
Fələstin Dövlətinin Prezidenti Mahmud Abbasın oktyabrın 29-da Kiprə səfəri regionda mürəkkəb diplomatik münasibətlərin mövcud olduğu bir dövrə təsadüf edir. Kipr Prezidenti Nikos Xristodulidis ilə görüşdə Fələstin-İsrail münaqişəsi, Qəzzadakı humanitar vəziyyət və sülh danışıqlarının perspektivləri müzakirə olunub. Abbasın İsraillə danışıqları davam etdirməyə hazır olduğunu bildirməsi səfərin əsas siyasi mesajlarından biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Lakin bu səfərin əhəmiyyəti yalnız Fələstin məsələsi ilə məhdudlaşmır. Kiprin İsraillə yaxın münasibətləri və Türkiyə ilə mövcud fikir ayrılıqları hadisəyə daha geniş geosiyasi çərçivədən baxmağı zəruri edir.
Türkiyə–İsrail rəqabəti və Kipr amili
Şərqi Aralıq dənizi son illərdə enerji resursları, dəniz yurisdiksiyası, hərbi təhlükəsizlik və regional ittifaqlar uğrunda rəqabətin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. İsrail, Yunanıstan və Kipr arasında əməkdaşlığın genişlənməsi Türkiyənin regional maraqları baxımından həssas məsələdir.
Ankara Kipr məsələsində öz mövqeyini qoruyur və adanın siyasi gələcəyi ilə bağlı yunan kiprlilərin yanaşmasını qəbul etmir. İsrailin Kiprlə təhlükəsizlik əlaqələrinin inkişafı da Türkiyə–İsrail münasibətlərindəki ziddiyyətlərin fonunda xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Mahmud Abbasın Kiprə səfəri bu rəqabətin birbaşa tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilməsə də, Kiprin Fələstin məsələsində diplomatik rolunu artırmaq cəhdi kimi nəzərdən keçirilə bilər. Abbasın Kiprdən İsraillə münasibətlərdə vasitəçilik imkanlarından istifadə etməsini istəməsi də bu baxımdan əhəmiyyətlidir.
Bununla belə, səfərin Türkiyəyə qarşı yönəldiyini və ya Ankara ilə Fələstin rəhbərliyi arasında fikir ayrılığı yaratmaq məqsədi daşıdığını təsdiqləyən fakt yoxdur.
Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərində həssas məqamlar
Azərbaycanın xarici siyasəti Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik və İsraillə geniş əməkdaşlıq kimi iki mühüm istiqaməti özündə birləşdirir. Bakı Ankara ilə siyasi, hərbi və iqtisadi əlaqələrini yüksək səviyyədə saxlayır, İsraillə isə enerji, müdafiə sənayesi və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlıq edir.
Bu münasibətlər sistemi Azərbaycanın regional proseslərə yanaşmasında diplomatik balansı vacib amilə çevirir.
Türkiyə ilə Azərbaycan arasında ayrı-ayrı məsələlər üzrə mümkün fikir ayrılıqlarını ümumi münasibətlərin soyuması kimi təqdim etmək üçün konkret faktlar tələb olunur. Eyni zamanda, Ankara ilə Təl-Əviv arasında gərginliyin artması Bakının hər iki ölkə ilə əlaqələrini hansı diplomatik çərçivədə davam etdirəcəyi məsələsini aktuallaşdıra bilər.
Mahmud Abbasın Kiprə səfəri bu baxımdan Azərbaycan üçün birbaşa seçim dilemması yaratmır. Bununla belə, regionda yeni siyasi bloklaşmaların yaranması ehtimalı Azərbaycanın müstəqil xarici siyasət xəttini və tərəfdaşları ilə münasibətlərdə həssas tarazlığı qorumasını daha vacib edir.
İsrail–Azərbaycan münasibətlərinə mümkün təsirlər
İsrailin Kiprlə əməkdaşlığı Azərbaycanın İsraillə münasibətlərinə avtomatik olaraq mənfi təsir göstərmir. Bakı üçün əsas məsələ tərəfdaş ölkələrin regional siyasətindən irəli gələn ziddiyyətlərin Azərbaycanla ikitərəfli əlaqələrə daşınmasının qarşısını almaqdır.
Azərbaycan bir tərəfdən İsraillə iqtisadi və təhlükəsizlik əməkdaşlığını davam etdirir, digər tərəfdən Türkiyə ilə strateji müttəfiqliyini qoruyur. Fələstin məsələsində isə humanitar yanaşma və beynəlxalq hüquq prinsipləri regional siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri olaraq qalır.
Əgər Şərqi Aralıq dənizində rəqabət daha geniş təhlükəsizlik qarşıdurmasına çevrilərsə, bu, region ölkələrinin diplomatik seçimlərinə dolayı təsir göstərə bilər. Ancaq hazırkı səfərin Azərbaycan–İsrail münasibətlərində konkret dəyişiklik yaradacağına dair əsaslandırılmış nəticə çıxarmaq mümkün deyil.
Səfərin əsas siyasi mesajı
Mahmud Abbasın Kiprə səfəri Fələstin rəhbərliyinin Avropa İttifaqına üzv ölkələrlə siyasi əlaqələrini möhkəmləndirmək və İsraillə danışıqlar üçün əlavə diplomatik imkanlar yaratmaq cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər.
Hadisənin regional əhəmiyyəti isə Türkiyə–İsrail münasibətləri, Kipr münaqişəsi və Şərqi Aralıq dənizində dəyişən güc balansı fonunda üzə çıxır.
Azərbaycan üçün əsas məsələ bu prosesləri diqqətlə izləmək, Türkiyə ilə müttəfiqliyini və İsraillə əməkdaşlığını qorumaq, eyni zamanda Fələstin məsələsinə münasibətdə beynəlxalq hüquq və humanitar prinsipləri nəzərə almaqdır.
Nəticə etibarilə, Abbasın Kiprə səfəri diplomatik baxımdan əhəmiyyətli hadisədir, lakin onu Türkiyə–Azərbaycan münasibətlərində soyuqluğun və ya İsrail–Azərbaycan əlaqələrində yeni gərginliyin göstəricisi kimi təqdim etmək üçün hazırda kifayət qədər fakt yoxdur.